Crothaithe fabhtach nó cur i gcéill!

"Ní bheidh aon easpa Gaeilge...."

Bhí alt i dtuairisc ar maidin faoin scéal go bhfuil deireadh a chuir le riachtanas Gaeilge i leabharlanna na tíre. Bhí nuacht roimhe seo faoi chinneadh le deireadh a chuir le riachtanas Gaeilge Uachtaráin na hOllscoile a fhreastalaíonn ar an Ghaeltacht is mó sa tíre ní maith an nuacht é ag deireadh chomóradh cead bliain íorbairte laochra 1916.

Nuair a léigh mé an tuairisc faoin labharlainn bhí mé ag ceapadh gur chuala mé rud éigin an chosúil leis fadó agus mé óg go leor. Seo an píosa "Deirtear sa mheamram go bhfuil plean á fhorbairt ag an Roinn d’fheidhmiú na Straitéise 20 Bliain don Ghaeilge agus go raibh súil acu go mbeadh sé ar chumas na leabharlann “to enhance the ability for citizens to choose the language with which they engage with local services”." Cá chuala mé e?

Rinne mé beagáinín taighde. Bhí orm dul siar chomh fada le Ní na Nollag 1974 agus an bpíosa seo faoi deireadh a chuir le riachtanas Ghaeilge sa Stáit Sheirbhís. Tá sé le fáil i dtaifead na Dála 5/12/1974 agus seo ón Aire Airgeadais ag an am:

"Tá súil agam go mbeidh cumas sa Ghaeilge ag formhór na ndaoine a cheapfar amach anseo. Cabhróidh Gaeleagras na Státseirbhíse le hoifigigh chun feabhas a chur ar a gcuid Gaeilge. Cuirfear eolas ar an nGaeilge san áireamh, freisin, le haghaidh ardú céime. Ní bheidh aon easba Gaeilge, mar sin, sa Státseirbhís agus beidh fonn níos láidre chun feidhm a bhaint aisti toisc deireadh an éigeantais, (lean sé leis i mBearla).... I had quite a long session with representatives of different organisations who vehemently condemned the Public Service for their failure under the old system to carry on business with them in Irish. We are now satisfied that by replacing the compulsion which did so much damage to the Irish language over the past half century with enthusiasm for the language, we will have people more readily disposed to use Irish.....I accept that every citizen who wants to conduct his business with a public Department in either of the official languages has that right and I will see to it that that right is respected. It will certainly be better respected in the future than it was in the past under a policy which failed totally to please anybody."*

Agus tá fhios againn cé chomh maith agus a d'éirigh leis sin.

* Rinne an Coimisinéir Teanga tagairt do chinneadh 1974 in oráid i mBaile Átha Cliath sa bhliain 2011 nuair a dúirt sé "gurb é ceacht na staire go raibh bunús iomlán fabhtach leis!" ("Teip iomlán" dár leis an Coimisinéir Teanga: 3/2/2011). Rinne sé staidéar ar polsaithe na Rialtais ó bhunú an Stáit níos déanaí (Meán Fomhair 2013). Níos deanaí sa bhlian sin d'éirigh sé as "ar bhonn prionsabail (agus gan) a bheith páirteach sa chur i gcéill." 

Crothaithe fabhtach nó cur i gcéill!

Easpa ceannaireachta OÉ na Gaillimhe!

Nach fíor an rud atá ráite go minic le blianta agus anois tá an t-aon Ollscoil le Gaeilge tár éis géilleadh.

"...is annamh a chloistear an Ghaeilge agus dar liom féin tá fadhb chultúrtha éigin ag cur srian ar an gcóras, agus ar oifigigh shinsearacha sa chóras, an cheannaireacht a mbeadh muid ag súil leis a thaispeáint, agus ar chóir dóibh a thaispeáint..." Micheál D Ó hUiginn, Uachtarán na hÉireann, (24 Meitheamh 2016).

‘Caitear le cainteoirí Gaeilge mar a chaithfí le saoránaigh den dara nó an tríú haicme’ – An Seanadóir Pádraig Ó Céidigh, (18 Deireadh Fomhair 2016)

"...le croí trom a thabharfas pobal na Gaeilge agus na Gaeltachta aghaidh ar chomóradh 100 bliain Éirí Amach na Cásca, faoi cheann dhá bhliain eile, mura bhfuil inár dteanga náisiúnta ach teanga shiombalach agus, seachas í a bheith ina croíchuid dár gcultúr agus dár n-oidhreacht bheo, go mbeadh sí brúite ar leataobh, fágtha ar an imeall agus in áit na leathphingine i saol an náisiúin seo..." Seán Ó Cuirreáin, (23 Ean 2014.)

Gan amhras géilleadh agus teachtaireacht diúltach dúinn go léir.  Tá an teachtaireacht níos treise nuair a feictear gur thárla sé ag deireadh seachtaine ina moladh (ag seoladh dréacht phlean teanga Chois Fharraige 28 Samhain 2016): "An chuid sin den phobal atá líofa a spreagadh le bheith ag Gaeilgeoireacht le foghlaimeoirí atá ag iarraidh í a labhairt. Ná bíodh sé le cloisteáil in 2023 go bhfuil sé 'too easy to speak English'."

Dúirt an Taoiseach féin go bhfuil "...tabhacht na Gaeilge ... chomh lárnach dár bhféiniúlacht sa lá atá inniu ann is a bhí le linn ré an Phiarsaigh.”

Is léir nach gcreideann Udarás na hOllscoile é seo.

Easpa ceannaireachta OÉ na Gaillimhe!

Lárnach dár bhféiniúlacht!

Seo cuid den méid a dúirt Taoiseach Éireann, Enda Kenny TD, ag oscailt oifigiúil Ionad Cultúrtha an Phiarsaigh ar an 10ú Lá Samhain 2016.

“Tá sé oiriúnach go bhfuil muid ag oscailt an t-ionad seo inniu, ar an 10ú lá de mhí na Samhna. Ní haon chomhtharlú é, gurb é inniu lá breithe an Phiarsaigh, duine de cheannairí Éirí Amach 1916, chomh maith. Ní fhéadfá theacht ar bhealach níos fearr lena bhreithlá a cheiliúradh nó le hómós a thabhairt dó ná ionad cultúrtha nua a oscailt ina ainm ag an láthair seo, ag Teach an Phiarsaigh.

"Ní haon rún é go ndeachaigh teanga agus cultúr an cheantair i bhfeidhm go mór ar an bPiarsach nuair a tháinig sé anseo ar dtús i 1903 chun scrúdú Gaeilge a chur ar dhaltaí do Chonradh na Gaeilge. Chomh mór sin, go deimhin, gur shocraigh sé a chuid laethanta saoire gach samhradh, ó 1909 go dtí 1915, a chaitheamh anseo ag Teach an Phiarsaigh.”

“Dar ndóigh bhí ról lárnach ag Pádraig Mac Piarais mar réabhlóidí in imeachtaí Éirí Amach na Cásca 1916. Ach bhí róil tábhachtacha eile aige - mar oideachasóir, mar scríbhneoir agus mar ghníomhaí paiseanta ar son na Gaeilge agus na Gaeltachta.

"San ionad léirmhíniúcháin nua seo rinneadh chuile iarracht cur leis an léargas iontach a bhíodh á fháil ag cuairteoirí chuig Teach an Piarsaigh cheana féin. Tugann an t-ionad, freisin, léargas do chuairteoirí ar thábhacht na Gaeilge agus ar thábhacht chultúr na Gaeltachta mar thobar ár n-oidhreachta agus, dar ndóigh, is gnéithe iad seo atá chomh lárnach dár bhféiniúlacht sa lá atá inniu ann is a bhí le linn ré an Phiarsaigh.”

• Tuairisc ar an oscailt ag Tuairisc.ie: ‘An Ghaeilge chomh lárnach dár bhféiniúlacht inniu is a bhí le linn ré an Phiarsaigh’ – An Taoiseach (10 Samhain 2016)

Lárnach dár bhféiniúlacht!

Ardú meanma ó Bhríd Ní Neachtain!

Sí Bríd Ní Neachtain a rinne an píosa seo agus ba é TG4 a chuir ar an aer é le déanaí. Ba í Niamh Ní Bhaoill a chum an script don fhíseán

Tá Braoin Ó Braoin tár éis "an téacs mar a chuala mé é" a chuir ar a shuíomh ar an bhfeidhmchlár Facebook. 



Céard atá cearr linn ar aon chaoi?

An English Translation!

An bhfuil ár gcloigne sáite chomh fada sin suas ár gcuid tónacha nach dtuigeann muid go bhfuil an todhchaí tagtha cheana féin? An bhfuil ár dteanga caillte againn? Sin sin! Ró-mhall! Chaill muid an cath. Nó ar chaill?

An cath a bhí ann ar aon chaoi? Cé a dúirt gurb ea?

Nach mbeadh sé iontach a bheith in ann do theanga féin a labhairt is gan a bheith ag streachailt leis i gcónaí? Gan a bheith ag troid ar son cearta? Gan a bheith ag éileamh seirbhísí? Gan a bheith dod' chur féin soir leis? Gan a bheith go síoraí á cosaint? Nárbh fhearr i bhfad an t-airgead a chaitheamh ar ospidéil, nó bóithre, aon rud eile, deir siad linn. Níor chóir go mbeadh iachall ar dhaoine í a fhoghlaim ar scoil, dar leo. Iachall? Tá mé a cheapadh go bhfuair a chuile dhuine a chaith coicís saoire riamh i Sasana an "exemption". Seans go bhfaighinn féin ceann dá mbeinn á iarraidh.

Agus céard atá fágtha dóibh siúd atá ag iarraidh staidéar a dhéanamh ar an nGaeilge? Leagan chomh cúng, chomh bunúsach, chomh simplí gur ar éigin go bhfuil aon bhlas dár litríocht, dár bhfilíocht, dár saibhreas teangan fágtha chun go gcuirfeadh ár scoláirí aithne uirthi, go mbeadh deis acu titim i ngrá léi.

Tá sé i bhfad níos éasca gan a bheith i do ghaeilgeoir, gan aon dualgas ort foirmeacha dothuigthe a líonadh isteach ar líne, gan a bheith ag fanacht le "do ghnó a dhéanamh trí Ghaeilge", agus ar deireadh thiar thall nuair a fhaigheanns tú duine, nach mbíonn a fhios ag an diabhal bocht céard atá á rá agat?

Ba bhreá liom éirí maidin eicint agus nach mbeadh orm m'ainm a litriú go deo arís, nach gcuirfeadh éinne ceist orm "Cad é an béarla air sin?"

Gread leat! Is é m'ainm é! Is é an t-aon ainm amháin atá agam.

Ní ghéillfidh mise.

Is í mo theanga í!

Ardú meanma ó Bhríd Ní Neachtain!

Ocáid tabhachtach!

Bhí lá mór anseo i gConamara ar an Aoine 28 Deireadh Fomhair 2016) nuair a seoladh Polasaí Oideachas na Gaeltachta 2017-2022 (pdf) ag an Roinn Oideachais. Fágfaidh mé ag na saineolaí a rá cé chomh maith nó a mhalairt is atá sé mar pholasaí.

Aire Stáit, Taoiseach & Aire ag Gaelgóireacht

Dár liom fhéin sé an rud is tabhachtaí ná gur foilsíodh Polasaí mar seo ar chor ar bith. Gur thárla an seoladh! Tugann sé aitheantas, don gcéad uair ó bhunú an Stáit, don Ghaeilge mar gnáth theanga cumarsáide na Gaeltachta. Go dtí seo b'ionann an scolaíocht a fuair mise i nDún Laoghaire agus an oideachas a fuair buachaill nó cailín ar scoil ar an gCeathrú Rua.

Má éiríonn leis an bpolasaí seo beidh an Rialtas ag tabhairt tacaíochta do theanga na daltaí scoile. Ach ní mór an ceist seo a chur: Cén fáth?

Má tá Gaeilge agam cén áit ar féidir liom é a úsáid? Ní féidir liom fiú ceadúnas tiomána a fháil tré Gaeilge, agus cónaí orm i gceantair Gaeltachta, gan ceist gan coinníol.

Tá focail breatha cloiste ón dTaoiseach, ón Aire Ghaeltachta (a bhí air Gaeilge a athfhoghlaim leis an bPolasaí a seoladh - agus moladh tuilte aige dá bharr) agus Aire Stáit na Gealtachta.  Ach ar deireadh táid ag dul thár n-ais go Rialtas Bhleá Cliath agus Stát Chóras nach bhfuil "sásta barántas a thabhairt go mbeidh seirbhísí stáit á soláthar i nGaeilge do phobal na Gaeltachta gan cheist gan choinníoll, rud a chiallaíonn go bhfuil an státchóras le leanúint de bheith ag rá le pobal na Gaeltachta: 'Labhraígí Gaeilge le chéile ach ná labhraígí linne í.'" 

Nó an amhlaidh go bhfuil athrú tár éis tárlúint?

#OidGaeltachta

Ocáid tabhachtach!

Daoine den dara nó den triú grád!

Rinneamar tagairt don méid a dúirt an Seanadóir Ó Céidigh ag an gCoiste Gaeilge Gaeltachta & Oileán (4/10/2016) le deanaí!

Labhair sé aríst ag an Seanad (Order of Business - 18/10/2016) agus tuairiscíodh go raibh sé "borb go leor." Níos deanaí ar chlár Cormac@5 dúirt sé nach raibh sé borb go leor.

Seo mar a tuairiscíodh ar taifead on Oireachtais é:

"Senator (sic) Pádraig Ó Céidigh: Tá mé ag iarraidh ar Ceannaire an Tí cuireadh a thabhairt don Aire Stáit atá freagrach as an nGaeltacht teacht isteach chomh luath agus is féidir. Tá easpa suime léirithe ó thaobh na Gaeilge de agus ó thaobh fhorbairt na teanga agus ní hamháin sa Ghaeltacht ach sa tír seo ar fad. Sa bhuiséad a bhí ann an tseachtain seo caite, tá laghdú de 40% tagtha ar tacaíocht do Sheachtain na Gaeilge ó 2015 go 2016. Tá laghdú de 50% tagtha ar tacaíocht d'Údarás na Gaeltachta ó thaobh fostaíocht a chur ar fáil do mhuintir na Gaeltachta sna Gaeltachtaí.

One of the things we can be most proud of is our connection to the Irish language. This Government is ignoring Irish speakers and treating us as if we lived on an Indian reservation. I ask the Leader to ask the Minister of State with responsibility for the Gaeltacht to outline his Department's policy on the Gaeltacht and the development of the Irish language.

It was great to see students from a secondary school in the House earlier. We must teach and hand on to them those things that are unique and special about being Irish. We are very proud of being Irish and the more European and global we become and the more pervasive the Internet becomes, the more we must say this is who we are and this is what we, as a people, are about. Our language and culture are key in this regard. 

I seek the support of all Senators for protecting the Irish language and culture and ensuring people living in the Gaeltacht regions enjoy similar employment opportunities as people living outside the Gaeltacht. We are currently treated as second class if not third class citizens."

Is duine den aon duine déag ainmnithe ag an Taoiseach é Pádraig Ó Céide.

Tá fís den caint seo ar shuíomh Tuairisc.com anseo.

@padraigoceidigh @ceartateanga

Daoine den dara nó den triú grád!

Níl ann ach 'box-ticking!'

"Tá muid ligthe síos go láidir ag an Stát le blianta fada anuas ach b'fhéidir go bhfuil seans againne athrú beag a dhéanamh air sin."

Bhí an Coimisinéir Teanga, ós comhair an Buan-choiste na Gaeilge, na Gaeltachta agus na nOileán le déanaí agus tá an méid a dúirt sé ag tús na cruinnithe anseo againn. Ina dhiaidh san cuireadh ceisteanna ó bhaill an Choiste a bhí suimiúil chomh maith. Is fiú an díospóireacht ar fad a léamh (nó a fheiscint) ar shuíomh Thithe an Oireachtas féin. (Nach léiríonn sé dearcadh éigin ar an suíomh sin nach féidir teacht ar an díospóireacht trén leagan Gaeilge den suíomh agus go bhfuil an bun structuir i mBéarla amháin. Féach ar an bpictiúir thíos ag bun an leathanaigh!)

Bhí spéis agam féin sa mhéid a bhí le rá an nua Sheanadóir Pádraig Ó Céidigh, (nó mar a tugtar air sa taifead oifigiúil "Senator"), mar "Dhuine Nua" sna tithe agus ní raibh mórán eolais ar a dhearcadh ar na chúrsaí seo. Shíl mé gur fiú breathnu ar an méid a bhí le rá aige ann. Is mar seo a labhair sé (mise a rinne na cinnlínte):

"Tá sé deas casadh leis an gcoimisinéir arís. Cuireann sé díoma mór orm an easpa misnigh atá ar an gcoimisinéir agus é ag cur a chuid i láthair ansin. Ní raibh mé ag súil leis sin.

Buntáiste ar bith
"Mar dhuine a rugadh agus a tógadh sa Ghaeltacht, a oiread leis an gcoimisinéir féin, agus tá cónaí orm fós ann, lig na Ranna Stáit agus lig an Stát síos go mór muid agus tá muid ligthe síos fós. Má bhraithnítear ar mhuintir an Cheathrú Rua, muintir an Spidéil nó muintir Ros Muc, ní fheiceann siadsan buntáiste ar bith nó iarracht ar bith a dhéanamh ag an Stát le cabhrú leo. Dar liomsa, sin bun agus barr nó croílár an scéil seo.

"Aontaím leis an Teachta Tóibín maidir leis na hiarrachtaí atá an coimisinéir a dhéanamh. Ní dóigh liom go bhfuil an t-airgead nó an tacaíocht aige agus is cinnte nach bhfuil na Ranna Stáit ag tabhairt tacaíocht dó le go bhféadfaí mar is cóir an Ghaeilge a úsáid i bhfad níos minicí agus úsáid i bhfad níos fearr a bhaint aisti.

"Dar liomsa, an bunrud atá daoine as an nGaeltacht ag iarraidh ná jabanna. Má fhaigheann muintir na Gaeltachta jabanna, fanfaidh siad ann agus labhróidh siad Gaeilge.

Dream dhá-theangach
"Tá i bhfad níos mó suim san Ghaeilge anois ar fud na tíre agus sa Ghaeltacht go háirid, ach tá daoine ag iarraidh Béarla a labhairt freisin. Is fada an lá é ó d'imigh m'athair go Sasana - b'fhéidir go bhfuil a fhios ag an Seanadóir Ó Clochartaigh é seo mar rugadh agus tógadh é i Sasana - ach ní raibh aon Bhéarla aige nuair a d'imigh sé ann. Bhí air Béarla a fhoghlaim. Nuair a tháinig sé ar ais go Conamara, an rud a bhí sé ag iarraidh orainn a dhéanamh ná cúpla focal Béarla a bheith againn. Tá go leor daoine nach dtuigeann é seo ach bhí sé an-tábhachtach ag an am sin, agus tá sé tábhachtach fós, go mbeadh Béarla againn. Is dream dhá-theangach muid.

Box ticking!
"Is é bun agus barr an scéil leis an straitéis 20 bliain ná nach bhfuil ann ach box-ticking. Chaithfinn-se amach uilig é agus thosnóinn é nua as an bpíosa. Tá straitéis iomlán ag teastáil ó thaobh na Gaeltachta de agus ó thaobh na Gaeilge de. Tá páirt fíor-thábhachtach ag an gcoimisinéir ann. Tá mise agus chuile dhuine anseo ag tabhairt 100% tacaíocht dó. Tuigeann muid an tinneas atá air nach féidir leis an post atá aige agus rud atá sé ag iarraidh a dhéanamh a dhéanamh mar níl sé ag fáil an tacaíocht. Níl ann ach box-ticking. Is mór an náire é don Stát agus dúinn uilig é sin. Má bhíonn aon tionchar againn, faoi chathaoirleacht an Chathaoirligh, dá bhféadfadh muid an cnaipe sin a bhrú ar aghaidh ar bheagánín, dhéanfadh sé difríocht an-mhór.

"Níl aon cheangal idir muintir na Gaeilge agus an straitéis 20 bliain nó forbairt teanga. Luaigh an coimisinéir an próiseas pleanála teanga agus pleananna teanga. Níl ansin ach rud acadúil le go mbeadh plean ar phíosa pháipéir. Tá muid ag iarraidh go mbeadh seans againn dul amach ag obair agus go mbeadh clann ag daoine agus go mbeadh teach ag daoine agus go mbeidís in ann fanacht san áit gur rugadh agus tógadh iad. Níl siad in ann é sin a dhéanamh. Tá muid ligthe síos go láidir ag an Stát le blianta fada anuas ach b'fhéidir go bhfuil seans againne athrú beag a dhéanamh air sin."

Dúirt an Coimisinéir Teanga, Mr (sic)Rónán Ó Domhnaill é seo:

"...Ó thaobh cheist an Sheanadóir Ó Céidigh, ní mhaith liom go gceapfadh sé go bhfuil easpa misnigh orm. Táim réalaíoch faoin méid atá mé ag feiceáil os mo chomhair. Creidim go láidir i gcúrsaí reachtaíochta. Creidim gur féidir le reachtaíocht dea-thionchar a imirt agus gur féidir leis ról an Stáit a léiriú go sonrach. Creidim go féidir le reachtaíocht ról cinniúnach a léiriú ó cá bhfuil muid ag dul ó thaobh na Gaeilge de. Ní easpa misnigh atá orm. Creidim go bhfuil deis ann anois, go mórmhór leis an mbuan-choiste seo, gur bhféadfadh an coiste, mar Theachtaí Dála agus mar Sheanadóirí, ról sonrach agus láidir a imirt ó thaobh reachtaíocht láidir a chruthú. Léireodh an reachtaíocht láidir sin ceannaireacht agus leagfadh an reachtaíocht dualgais troime ar na comhlachtaí poiblí is mó a bhfuil teagmháil acu leis an bpobal...."

"Tuigeann daoine atá ag labhairt na Gaeilge sa mbaile go bhfuil fáilte rompu in áit a bhfuil an Ghaeilge feiceálach. Ar a mhalairt ansin, nuair nach bhfuil sé feiceálach, is as sin go n-eascraíonn na fadhbanna." (An Coimisinéir Teanga - 4/10/2016)

@padraigoceidigh @ceartateanga

Níl ann ach 'box-ticking!'